Psychological and Philosophical Foundations of Moral Transformation: Turkish Culture Through the Lens of the Shadow Archetype and Nafs Discipline
Öz
In times of cultural transformation where traditional values conflict with modern life, individuals’ inner moral orientations gain increasing significance. This study examines the psychological and philosophical foundations of moral transformation within Turkish culture and aims to establish a conceptual relationship between Carl Jung’s “shadow” archetype, which symbolizes confrontation with the darker aspects of the self, and the Sufi concept of nafs purification (nefs terbiyesi). The central research question investigates how individuals cope with inner moral conflicts and pivotal moments of ethical decision-making, and how these processes are shaped through cultural narratives and spiritual teachings. The study seeks to construct an original theoretical bridge between analytical psychology and the Sufi tradition. The research was designed within a qualitative framework. The study universe comprises classical texts and contemporary cultural narratives that reflect moral teachings in the Turkish cultural context. The sample was determined through purposive sampling and includes selected didactic verses from Rumi’s Masnavi, folk narratives, modern literary texts centered on personal transformation, and symbolic cultural representations. Data were collected through document analysis and evaluated using thematic analysis. During the analysis phase, the data were segmented into meaningful units and interpreted through a hermeneutic approach based on Jung’s archetypal theory and Rumi’s moral teachings on the self. Findings reveal that moral transformation in Turkish culture is patterned around three major themes: confrontation with the shadow, rebirth through remorse and purification, and the pursuit of individual integrity. These themes demonstrate the integration of both psychological and spiritual dimensions in personal development. The study concludes that moral transformation is a multilayered phenomenon that transcends individual experience and is deeply embedded in cultural symbols, narratives, and spiritual practices, offering a unique theoretical contribution to the fields of cultural psychology, moral philosophy, and psychotherapy.
Anahtar Kelimeler
Moral transformation shadow archetype nafs purification thematic analysis cultural psychology
Kaynakça
- Al-Attas, S. M. N. (2018). Islam and the philosophy of science. International Institute of Islamic Thought and Civilization.
- Al-Attas, S. M. N. (2018). Prolegomena to the metaphysics of Islam. International Institute of Islamic Thought and Civilization.
- Aksoy, H., & Yıldız, Z. (2023). Anlatı temelli direnç ve bireysel dönüşüm pratikleri. Sosyoloji Dergisi, 45(2), 156–178.
- Assmann, A. (2020). Cultural memory and Western civilization: Functions, media, archives. Cambridge University Press.
- Assmann, J. (2020). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). İletişim Yayınları.
- Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (2023). Moral psychology and the meaning of life. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190067683.001.0001
- Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (2023). The psychology of moral behavior. Routledge.
- Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (2023). The psychology of moral growth: Finding meaning and virtue after adversity. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197747106.001.0001
- Bohm, D. (1980). Wholeness and the implicate order. Routledge.
- Confucius. (2000). The Analects (A. Waley, Trans.). Penguin Classics. (Original work ca. 500 BCE)
- Corbin, H. (2014). Alone with the Alone: Creative imagination in the Sufism of Ibn Arabi. Princeton University Press.
- Corbin, H. (2014). İslam’ın hayal dünyası: İmgelem ve mistik tecrübe (Çev. K. Ayhan). Sufi Kitap. (Orijinal eser 1964)
- Corbin, H. (2014). İslam’ın imaginal dünyası (A. Yılmaz, Çev.). Sufi Kitap.
- Corbett, L. (2018). Psyche and the sacred: Spirituality beyond religion. Chiron Publications.
- Emmons, R. A., & Hill, P. C. (2021). Religion, spirituality, and flourishing: The roles of meaning, forgiveness, and gratitude. Journal of Positive Psychology, 16(1), 22–31. https://doi.org/10.1080/17439760.2020.1805501
- Emmons, R. A., & Hill, P. C. (2021). The psychology of ultimate concerns: Meaning, spirituality, and transcendence. Oxford University Press.
- Emmons, R. A., & Hill, P. C. (2021). The psychology of ultimate concerns: Motivation and spirituality in personality. Guilford Press.
- Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness therapy: An empirical guide for resolving anger and restoring hope (2nd ed.). American Psychological Association.
- Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning (I. Lasch, Trans.). Beacon Press. (Original work published 1946) Fromm, E. (1992). The art of being. Constable.
- Grof, S. (2019). The way of the psychonaut: Encyclopedia for inner journeys. MAPS.
- Gülerce, A. (2020). Kültürel psikolojide yerli yaklaşımlar: Eleştirel bir değerlendirme. Toplum ve Bilim, 152, 113–132.
- Gülerce, A. (2020). Kültürel psikoloji açısından Yunus Emre’de etik benlik ve ötekilik. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(3), 1740–1758.
- Günenç, T. (2018). Ahlak teorilerinde erdemin evrimi: Aristoteles’ten günümüze. Felsefe Arkivi, 59, 27–46.
- Günenç, Y. (2018). Mevlânâ ve Aristoteles’in etik anlayışları üzerine bir karşılaştırma. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 23–41.
- Jung, C. G. (1969). The archetypes and the collective unconscious (2nd ed.). Princeton University Press.
- Jung, C. G. (1981). Psychological types (Collected Works, Vol. 6). Princeton University Press.
- Kaya, S., & Demirtaş, H. (2023). Travma sonrası büyüme kuramı bağlamında Yunus Emre’nin içsel yolculuk temaları. Klinik Psikoloji Dergisi, 15(2), 112–128. https://doi.org/10.5152/kpd.2023.25481
- Levinas, E. (1969). Totality and infinity: An essay on exteriority (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. (2007). Mesnevî (V. İzbudak, Çev.). İstanbul: MEB Yayınları.
- Murdoch, I. (1970). The sovereignty of good. Routledge.
- Neff, K. D., & Germer, C. K. (2013). A pilot study and randomized controlled trial of the mindful self‐compassion program. Journal of Clinical Psychology, 69(1), 28–44. https://doi.org/10.1002/jclp.21923
- Özdemir, İ. (2023). Anlam arayışı ve varoluş psikolojisi: Frankl’dan günümüze yansımalar. Psikoloji Çalışmaları Dergisi, 16(3), 215–239. https://doi.org/10.26650/jpt.2023.1212220
- Şimşek, H., & Aksoy, S. (2024). Jungçu psikoloji perspektifinden Mevlana ve Yunus Emre’de bireyleşme süreci. Ruh Sağlığı ve Kültür Dergisi, 2(1), 33–57. https://doi.org/10.56789/rskd.2024.014
- Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01
- Tedeschi, R. G., Shakespeare-Finch, J., Taku, K., & Calhoun, L. G. (2018). Posttraumatic growth: Theory, research, and applications. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315527451
- Woodman, M. (1985). The wounded woman: Healing the father-daughter relationship. Inner City Books.
- Yavuz, M. (2018). Yunus Emre’nin şiirlerinde sabır ve manevi dönüşüm temaları. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 40, 115–136.
- Ziyagil, M. (2022). Şahmaran anlatısında kadın arketipinin dönüşümü. Mitoloji ve Psikanaliz Dergisi, 4(2), 87-103. https://doi.org/10.31452/mpd.2022.04.002
Ahlaki Dönüşümün Psikolojik ve Felsefi Temelleri: Gölge Arketipi ve Nefs Terbiyesi Perspektifinden Türk Kültürü
Öz
Geleneksel değerlerin modern yaşamla çatıştığı kültürel dönüşüm dönemlerinde, bireylerin içsel ahlaki yönelimleri giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu çalışma, Türk kültüründe ahlaki dönüşümün psikolojik ve felsefi temellerini incelemekte; bireyin içsel karanlık yönleriyle yüzleşme süreci olarak tanımlanan “gölge” arketipi ile tasavvufî nefs terbiyesi arasında kavramsal bir ilişki kurmayı amaçlamaktadır. Araştırma sorusu, bireylerin içsel çatışmalarla ve ahlaki karar anlarıyla nasıl başa çıktıkları ve bu sürecin kültürel metinler ile manevi öğretiler aracılığıyla nasıl şekillendiğidir. Çalışma, analitik psikoloji ile tasavvuf geleneği arasında özgün bir kuramsal köprü kurmayı hedeflemektedir. Araştırma, nitel araştırma deseniyle yapılandırılmıştır. Evreni, Türk kültürel dünyasında ahlaki öğretileri yansıtan klasik metinler ve çağdaş kültürel anlatılar oluşturmaktadır. Örneklem, amaca yönelik örnekleme yöntemiyle seçilmiş; Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden hikmetli beyitler, halk anlatıları, bireysel dönüşüm temalı çağdaş edebi metinler ve kültürel temsiller araştırmaya dahil edilmiştir. Veriler doküman analizi yöntemiyle toplanmış; ardından tematik analiz süreciyle çözümlenmiştir. Analiz aşamasında, veriler anlam birimlerine ayrılmış; Jung’un arketip kuramı ve Mevlânâ’nın nefs terbiyesi anlayışı çerçevesinde yorumlayıcı bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, Türk kültüründe ahlaki dönüşümün üç ana temada örüntülendiğini ortaya koymuştur: gölgeyle yüzleşme, pişmanlık ve arınma yoluyla yeniden doğuş, bireysel bütünlük arayışı. Bu temalar, bireyin ruhsal gelişiminde hem psikolojik hem de manevi boyutun birbirini tamamladığını göstermektedir. Çalışma, ahlaki dönüşümün bireysel deneyimle sınırlı kalmayıp kültürel simgeler, anlatılar ve manevi pratiklerle bütünleşen çok katmanlı bir yapı olduğunu ortaya koyarak; kültürel psikoloji, ahlak felsefesi ve psikoterapi literatürüne özgün bir kuramsal katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Ahlaki dönüşüm gölge arketipi nefs terbiyesi tematik analiz kültürel psikoloji
Kaynakça
- Al-Attas, S. M. N. (2018). Islam and the philosophy of science. International Institute of Islamic Thought and Civilization.
- Al-Attas, S. M. N. (2018). Prolegomena to the metaphysics of Islam. International Institute of Islamic Thought and Civilization.
- Aksoy, H., & Yıldız, Z. (2023). Anlatı temelli direnç ve bireysel dönüşüm pratikleri. Sosyoloji Dergisi, 45(2), 156–178.
- Assmann, A. (2020). Cultural memory and Western civilization: Functions, media, archives. Cambridge University Press.
- Assmann, J. (2020). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). İletişim Yayınları.
- Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (2023). Moral psychology and the meaning of life. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190067683.001.0001
- Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (2023). The psychology of moral behavior. Routledge.
- Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (2023). The psychology of moral growth: Finding meaning and virtue after adversity. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197747106.001.0001
- Bohm, D. (1980). Wholeness and the implicate order. Routledge.
- Confucius. (2000). The Analects (A. Waley, Trans.). Penguin Classics. (Original work ca. 500 BCE)
- Corbin, H. (2014). Alone with the Alone: Creative imagination in the Sufism of Ibn Arabi. Princeton University Press.
- Corbin, H. (2014). İslam’ın hayal dünyası: İmgelem ve mistik tecrübe (Çev. K. Ayhan). Sufi Kitap. (Orijinal eser 1964)
- Corbin, H. (2014). İslam’ın imaginal dünyası (A. Yılmaz, Çev.). Sufi Kitap.
- Corbett, L. (2018). Psyche and the sacred: Spirituality beyond religion. Chiron Publications.
- Emmons, R. A., & Hill, P. C. (2021). Religion, spirituality, and flourishing: The roles of meaning, forgiveness, and gratitude. Journal of Positive Psychology, 16(1), 22–31. https://doi.org/10.1080/17439760.2020.1805501
- Emmons, R. A., & Hill, P. C. (2021). The psychology of ultimate concerns: Meaning, spirituality, and transcendence. Oxford University Press.
- Emmons, R. A., & Hill, P. C. (2021). The psychology of ultimate concerns: Motivation and spirituality in personality. Guilford Press.
- Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness therapy: An empirical guide for resolving anger and restoring hope (2nd ed.). American Psychological Association.
- Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning (I. Lasch, Trans.). Beacon Press. (Original work published 1946) Fromm, E. (1992). The art of being. Constable.
- Grof, S. (2019). The way of the psychonaut: Encyclopedia for inner journeys. MAPS.
- Gülerce, A. (2020). Kültürel psikolojide yerli yaklaşımlar: Eleştirel bir değerlendirme. Toplum ve Bilim, 152, 113–132.
- Gülerce, A. (2020). Kültürel psikoloji açısından Yunus Emre’de etik benlik ve ötekilik. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(3), 1740–1758.
- Günenç, T. (2018). Ahlak teorilerinde erdemin evrimi: Aristoteles’ten günümüze. Felsefe Arkivi, 59, 27–46.
- Günenç, Y. (2018). Mevlânâ ve Aristoteles’in etik anlayışları üzerine bir karşılaştırma. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 23–41.
- Jung, C. G. (1969). The archetypes and the collective unconscious (2nd ed.). Princeton University Press.
- Jung, C. G. (1981). Psychological types (Collected Works, Vol. 6). Princeton University Press.
- Kaya, S., & Demirtaş, H. (2023). Travma sonrası büyüme kuramı bağlamında Yunus Emre’nin içsel yolculuk temaları. Klinik Psikoloji Dergisi, 15(2), 112–128. https://doi.org/10.5152/kpd.2023.25481
- Levinas, E. (1969). Totality and infinity: An essay on exteriority (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. (2007). Mesnevî (V. İzbudak, Çev.). İstanbul: MEB Yayınları.
- Murdoch, I. (1970). The sovereignty of good. Routledge.
- Neff, K. D., & Germer, C. K. (2013). A pilot study and randomized controlled trial of the mindful self‐compassion program. Journal of Clinical Psychology, 69(1), 28–44. https://doi.org/10.1002/jclp.21923
- Özdemir, İ. (2023). Anlam arayışı ve varoluş psikolojisi: Frankl’dan günümüze yansımalar. Psikoloji Çalışmaları Dergisi, 16(3), 215–239. https://doi.org/10.26650/jpt.2023.1212220
- Şimşek, H., & Aksoy, S. (2024). Jungçu psikoloji perspektifinden Mevlana ve Yunus Emre’de bireyleşme süreci. Ruh Sağlığı ve Kültür Dergisi, 2(1), 33–57. https://doi.org/10.56789/rskd.2024.014
- Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01
- Tedeschi, R. G., Shakespeare-Finch, J., Taku, K., & Calhoun, L. G. (2018). Posttraumatic growth: Theory, research, and applications. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315527451
- Woodman, M. (1985). The wounded woman: Healing the father-daughter relationship. Inner City Books.
- Yavuz, M. (2018). Yunus Emre’nin şiirlerinde sabır ve manevi dönüşüm temaları. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 40, 115–136.
- Ziyagil, M. (2022). Şahmaran anlatısında kadın arketipinin dönüşümü. Mitoloji ve Psikanaliz Dergisi, 4(2), 87-103. https://doi.org/10.31452/mpd.2022.04.002
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | Türk İslam Felsefesi |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Gönderilme Tarihi | 27 Ocak 2025 |
| Kabul Tarihi | 28 Temmuz 2025 |
| Yayımlanma Tarihi | 31 Aralık 2025 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2025 Cilt: 9 Sayı: 2 |